De SEM25, SEM35, EM25 en de toebehoren

In dit artikel wordt allereerst het ontstaan beschreven van de FM zend/ontvanger in het frequentiegebied 26 – 70 MHz. Vervolgens wordt kort ingegaan op de Nederlandse zend/ontvangers. En wat uitgebreider de Duitse SEM35, SEM25 en EM25.

Heden ten dage zijn er meerdere gebruikers in dit frequentiegebied. De 6m en 10m voor de zendamateur, de 11m band voor vergunningsvrije communicatie met gelimiteerd vermogen. Defensie heeft ook nog steeds een aantal frequenties in dit bereik toegewezen.

De 6m band is niet alleen in gebruik door de zendamateur. Camerabeelden van de perrons van de metro in Rotterdam werden in de tijd dat ik gebruik maakte van de metro (ongeveer 35 jaar geleden) ook via 6m uitgezonden. Ik weet niet of dit nog steeds zo is. Defensie is ook nog primaire gebruiker van de 6m.

De communicatie in het leger was in het begin van de tweede wereldoorlog in AM en in CW; dit waren bewezen modulatiesoorten en dat wilde men niet veranderen.

De BC1000 SCR300

Galvin Manufacturing Corporation (de naam is in 1947 veranderd in Motorola) kreeg van het Amerikaanse leger in 1940 een pakket van eisen om een nieuwe draagbare zend/ontvanger te ontwikkelen. Dit werd de BC1000 SCR300 (frequentiebereik 40-48 MHz). Het was de eerste draagbare FM zend/ontvanger voor het leger. In het ontwerpteam zaten o.a. Daniel E. Noble, een pionier op het gebied van FM modulatie en Henryk Magnuski, RF ontwerper.

De eerste twee prototypes van de de BC1000 / SCR300 werkte boven verwachting. En men kreeg een contract om de BC1000 te produceren.

Galvin Manufacturing Corporation is opgericht 1928 en begon met radio’s te ontwikkelen voor de politie. Ze hadden daardoor al ervaring met FM. Ze ontwikkelde de eerste walkietalkie voor het leger. Dit was de bc-611 scr-536. Deze was AM gemoduleerd 3,5 – 6 kHz met losse kristallen.

De SCR508 (BC604 zender en 2x BC603 ontvanger 20 – 27,9 MHz FM en CW) en de SCR608 (BC604 zender en BC603 ontvanger 20 – 27,9 MHz FM) werden tegelijk met de BC1000 ontwikkeld voor gebruik in voertuigen door Bell Laboratories.

De voordelen van FM

Voordelen van FM is dat bediening van de zend/ontvangers eenvoudig kan zijn, antennes hoeven niet meer afgeregeld worden bij het wijzigen van de frequentie. FM is ook minder gevoelig voor storing. Gebruikers hoefden ook geen elektronica achtergrond te hebben voor bedieningen en oplossen van problemen. De zend/ontvangers waren modulair opgebouwd zodat reparatie in het veld ook eenvoudig was.

Het gebruik van de BC1000 was een groot succes. De BC1000 werd o.a. ook in Normandië gebruikt. De goede communicatie heeft er mede voor gezorgd dat de oorlogshandelingen aan de Amerikaanse en Britse kant goed verliepen.

Op 14 februari 1943 tijdens de slag in de Kasserine pass Tunesië vonden de Duitsers een scr508 inclusief documentatie in een kapot geschoten Sherman tank.

De Duitse radio ontwikkelaars waren in eerste van mening dat de Amerikaans zend/ontvangers geproduceerd aan de lopende band nooit goed konden zijn. Na onderzoek in het lab van Telefunken moesten ze deze mening bijstellen. De SCR508 was zeer goed ontworpen. Duitse producenten konden nooit z’n goede radio produceren met de kennis die die Duitsers hadden voor het onderzoek.

De Duitse zend/ontvangers waren ook goed maar waren erg groot en lastig seriematig te produceren. Ook maakte men uitsluitend gebruik van AM en CW.

De Duitsers waren van mening dat ze ook zo’n zend/ontvanger moesten ontwikkelen. Aan het einde van de tweede oorlog had men een aantal zend/ontvangers met FM maar deze waren erg groot en dit waren nog prototypes. Men is nooit overgegaan tot productie. Na de tweede wereldoorlog was er een embargo op de productie van producten voor militaire doeleinden.

De Britse Wireless sets

De Britten bekend van de Wireless set 18 en Wireless set 19 (ontwikkeld en geproduceerd door Pye) erkende dat de BC1000 een superieure zend/ontvanger was. En ze ontwikkelden na de oorlog de Wireless set 31 welke min of meer gelijk was aan de BC1000.

Deze BC1000 werd na de de tweede wereld oorlog ook nog gebruikt.

In de jaren 50 werd de BC1000 o.a. vervangen door de RT66 (20-27,9 MHz pantser voertuigen), RT67 (27-38,9 MHz artillerie ) en de RT68 (38-54,9 MHz infanterie) bedoelt voor basisgebruik en voertuig gebruik. Uitgangsvermogen is maximaal 16 Watt met een frequentiezwaai van 100 kHz.

Voor draagbaar gebruik was er de RT70 (47 – 58,4 MHz) . Wat later ontwikkelde de Amerikanen nieuwere draagbare zend/ontvangers. De PRC6 (47-54,9 MHz), de PRC-8 (20-27,9 MHz), de PRC9 (27 – 38,9 MHz en de PRC10 (38 – 54,9 MHz). Deze zend/ontvangers werden door elk NATO land wel gebruikt maar hadden wel een nadeel voor de hele band 27-70 MHz had men verschillende zend/ontvangers nodig.

In de jaren 60 waren de Amerikaanse zend/ontvangers verouderd en deze moesten vervangen worden.

De SEM25

De Nederlandse koninklijke landmacht gaf Philips de opdracht om een zend/ontvanger te ontwikkelen voor de frequenties vanaf 20 – 69,9 MHz. Deze waren zowel draagbaar met lager vermogen als ook met hoger vermogen door toevoegen van een extra eindtrap (AM3600).

De RT3600 is later opgevolgd door de RT4600. Beide de RT3600 en RT4600 zijn niet uitsluitend gebruikt in Nederland maar ook in een aantal ander landen

In Duitsland werd in de jaren 60 de SEM35 (portable gebruik), de SEM25 (basis en voertuig gebruik) en de ontvanger EM25 ontwikkeld. Deze werden ontwikkeld en geproduceerd door SEL (Standaard Elektrik Lorenz).

Ze werden naast Duitsland ook gebruikt in Italië en Frankrijk. En op kleine schaal ook in Nederland. SEL (standaard elektrik Lorenz) was niet de enige producent zo werden de SEM35, SEM25 en EM25 ook geproduceerd door Siemens, in Frankrijk (TRT) , S.T.C. en ook in Nederland (Philips). De SEM35, SEM25 en EM25 zijn opgebouwd met verwisselbare modules. Veel van deze modules zijn geproduceerd door Philips

SEM is een afkorting voor SendEMpfänger,  verstaald in het Nederlands ZendONtvanger.

De Duitse SEM serie maakte nog steeds gebruik van de handset H-33PT en luidspreker LS-166/U met de NATO stekker U77/u zoals ook in gebruik was bij de Amerikaanse zend/ontvangers.

Crypto vervorming en frequentiehopping

Eind jaren 80 begin jaren 90 zijn deze zend/ontvangers vervangen door nieuwer zend/ontvangers met crypto vervorming en frequentiehopping.

En de verouderde zend/ontvangers zijn via de legerdump bij de zendamateurs terecht gekomen.

Deze zend/ontvangers zijn voor ons zendamateurs te gebruiken in de 6m en 10m band.

Ongeveer 20 jaar geleden kocht ik de SEM35 in nette staat eigenlijk in nieuwstaat compleet met batterijhouder en hoorn. Later kocht ik een antenne tuner nieuw in de verpakking. Na onderzoek bleek dat deze alleen kon functioneren met de SEM35 in combinatie met de voertuigmontageplaat. Dus deze heb ik daarna gekocht met alle kabels. Kort geleden heb ik de bij de SEM35 behorende antennes gekocht de korte blad antenne voor kort bereik. En de lange antenne (AB-129 + AT-271) voor groter bereik.

Vrij recent heb ik de SEM25 (Philips) zend/ontvanger en de EM25 ontvanger gekocht. Compleet met toebehoren, zoals de afstandsbediening, diverse kabels, luidsprekers LS-166/u , hoorns H-33, koptelefoon met keelmicrofoon H-267, doosje reserve onderdelen en 24V spanningsverdeler.

De SEM35

De SEM35 is een zend/ontvanger voor portable gebruik. Deze SEM35 kon gedragen worden op de rug met een speciale rugzak. Het gewicht zonder batterijen is 8 kg.

Het vermogen is instelbaar tussen 1 W en 150 mW. Het frequentiebereik loopt van 26 MHz tot 69,95 MHz in stapjes van 50 kHz.

De SEM35 is volledig uitgevoerd met transistoren.

Deze zend/ontvanger kan met een externe voeding gebruikt worden op 21V – 29V of op batterijen 18V 12 standaard mono cellen.

De zend/ontvanger werkt vanaf 12V maar dan is er niet het volledige zendvermogen.

De onderkant is afneembaar en bevat de batterijhouder en de schakelende voeding. De schakelende voeding levert o.a. 6,3V, 16V -17V en -30V.

iedere SEM35 was bij aflevering waterdicht. Er is geen zekerheid dat na 60 jaar alle rubber afdichtingen nog in orde zijn.

De SEM35 heeft een 50 ohm BNC aansluiting en een antennevoet voor de twee spriet antennes.

Deze antennevoet is voorzien van een schakelaar zodat automatisch de zender/ontvanger wordt aangepast aan de lengte van de antenne.

Ook voertuig mobiel

Voor gebruik in een voertuig is er de voertuigmontageplaat. De SEM35 wordt verbonden met de montageplaat via kabel 22-22 (repeater, intercom en tuner), kabel 45-21 (audio en PTT), antennekabel 24 en voedingskabel 20-20. Deze voertuigmontageplaat heeft gelijke aansluitingen als de SEM25 en is ook even groot als de SEM25. Aan de linker zijkant de connector 51 deze is voor de intercom en repeater, connector 10 is de aansluiting voor de tuner, 14 antennekabel en connector 2 voeding. Aan de voorkant twee stuks connector 45 voor headset, hoorn of luidspreker en connector 18 aardvrije 600 ohm audio aansluiting. En aan de rechterzijde de aansluiting 52 voor repeater en intercom gebruik.

Er zijn diverse modificaties voor de SEM35 waaronder vrij instelbare frequentie. Ik heb de SEM35 niet gemodificeerd. Ik houd hem liever origineel.

De SEM35 is opgebouwd met uitneembare modules waarvan een aantal weer terug te vinden zijn in de SEM25 en ontvanger EM25. Dit betreft de moduul “Frequ-Aufb.”, “NF-Teil” en “ZF-Teil” of in het Nederlands PLL, LF-deel en middenfrequent.

De SEM35 heeft twee frequentie bereiken 26 – 46,95 MHz en 47 – 69,95 MHz. Het aardige is dat als de zend/ontvanger staat ingesteld op de 10m band deze met het omschakelen van de lage naar de hoge band direct op de 6m band staat. Men zou haast denken dat er meerdere radiozendamateurs hebben meegewerkt aan de ontwikkeling van de SEM35 en dit met opzet hebben gedaan.

Mijn persoonlijke ervaringen

Mijn ervaring is dat de ontvanger best gevoelig is zeker in combinatie met de lange antenne. Alleen het vermogen is erg laag. Zodat je niet altijd een verbinding kan maken met degene die hoorbaar is.

• De SEM35 is degelijk gebouwd en heeft eigenlijk geen problemen.
• Beide de SEM25 en EM25 zijn bedoelt voor gebruik in een voertuig of op de basis.
• De SEM25 en EM25 hebben veel overeenkomsten met de SEM35 enkele modules zijn identiek.

De ontvanger heeft twee gescheiden voorversterkers voor het hoge en lage deel van het frequentiebereik. Deze afstemming is PLL gestuurd. De eerste middenfrequentie zit op 11,5 MHz. Na een middenfrequent versterker wordt deze naar 470 kHz gemengd en daarna gedemoduleerd.

De SEM25 en EM25 kunnen alleen gebruikt worden in combinatie met de voertuigmontageplaat. Deze voertuigplaat dient niet alleen als break-out box maar heeft ook geschakelde voedingen voor het zenddeel en het ontvangstdeel en diverse relais.

Net als de SEM35 is het frequentiebereik 26 MHz – 69,95 MHz in stapjes van 50 kHz. De SEM25 en EM25 hebben 10 voorkeuzefrequenties. De voedingsspanning is 24V en het maximaal opgenomen vermogen is 80W bij hoog vermogen.

De SEM25 is volledig uitgevoerd met transistoren met uitzondering van de eindtrap. Deze eindtrap bestaat uit miniatuurbuis 6111, miniatuurbuis 5639 en eindbuis QQE03/12. Het RF uitgangsvermogen is instelbaar tussen 1W en 12Watt. De buizen-eindtrap is 30 seconden na inschakelen voedingsspanning gebruiksklaar.

De aanpassing tussen 50 ohm antenne en de buizen-eindtrap is bij de productie per frequentie ingesteld en wordt met een elektromotor bij het veranderen van de frequentie bijgesteld.

Afneembaar bedieningspaneel

Het bedieningspaneel is afneembaar en is met kabel 16 verbonden met de SEM25. Dit afneembare bedieningspaneel kan maximaal 10m verderop geplaatst worden. Het bedieningspaneel is voorzien van twee audio connectoren 42 voor microfoon, headset of luidspreker.

Naast de brede connector (die SEM25 en voertuigplaat met elkaar verbindt.) zit er een NATO audio connector 73 deze is bedoelt voor onder andere de verbinding met de afstandsbediening.

Op de voertuig plaat zitten dezelfde aansluitingen als bij de SEM35.

De SEM25 is van oorsprong ook waterdicht.

De ontvanger EM25 heeft dezelfde onderdelen als de SEM25 die voor ontvangst nodig zijn. Ook het bediendeel is identiek. De ontvanger is een stuk smaller als de SEM25. Omdat het zendgedeelte ontbreekt

De montageplaat heeft alleen aansluiting 51, voeding, tuner 10 en antenne 15.

Instellen voorkeuze zenders

Onder het klepje zitten vier pennen. De eerste pen is voor selectie laag rood (26 – 46 MHz) of hoog blauw (47-69 MHz), pen twee is de frequentie (26 – 69 MHz) en pen drie is voor de decimalen achter de komma (00 – 95). Pen 4 is voor selectie laag (00 – 45) of hoog (45 – 95)

De voorkeuzezender op de foto is ingesteld op 29,5 MHz

Repeater gebruik

Er kunnen meerdere SEM35, SEM25 en EM25 met elkaar gekoppeld worden via de kabel 51-52 of kabel 51-51. Ook kan er gecombineerd worden met een intercom. Ik beperk me tot het koppelen van de SEM25, SEM35 en de ontvanger EM25 voor repeater stand.

Met twee zendontvangers SEM25 of SEM35 is het mogelijk om een repeater te maken.

Standaard heeft de EM25 deze functie niet. Op 51 zijn alleen de signalen audio uit (ontvanger), 24V, “ontvanger aan” aanwezig. Het is echter mogelijk om de EM25 geschikt te maken voor repeater bedrijf. Door toevoegen van een aantal relais. Uiteraard werkt de repeater maar één kant op.

Het signaal “relais” staat op pin “U” van connector 16. In de stand “relais” wordt pin “U” kortgesloten naar massa. Pin 22 op de bandkabel wordt 24V als de squelch open gaat.

Pin T op connector 51 moet worden verbonden met 24V om de zender te activeren.

Het audiosignaal wordt symmetrisch overgedragen (600 ohm) op pin W en X.

De squelch knop

Beide de SEM25 en de EM25 hebben een knop Rauschsp. (squelch) op het bedienpaneel. De laatste stand is de relais functie. Of te wel repeater functionaliteit.

De SEM35 heeft deze functie alleen in combinatie met de voertuigplaat. En de knop voor het activeren van de repeater zit naast de antenne connector.

Deze repeater werkt uitstekend. Ik heb deze getest als cross band repeater in de 6m en 10m band.

Helaas is de ruimte in het het bandplan in de 10m en 6m te klein om dit uitsluitend op 1 band te doen.

De repeater werkt bij twee zendontvangers twee kanten op. Bij een combinatie van zendontvanger en ontvanger (na eerder beschreven modificatie) een kant op.

Afstandsbediening

De afstandsbediening kan 3 km ver geplaatst worden met standaard WD1/TT/ veldtelefoondraad. Het “control” gedeelte en de “remote” hebben beide 4 1,5V d-cellen nodig.

Op de achterkant van het “control” gedeelte zit een klep waar de kabels inzitten voor verbinding naar de SEM25 of EM25.

Op de afstandsbediening kunnen twee sem25 of EM25 worden aangesloten of een combinatie daarvan.

De unit heeft drie modi.

• Radio-operator bedient ter plekke de zend/ontvanger.
• Telefoon stand.
• Bediening op afstand.

De “control” unit en “remote” unit kunnen beide elkaar oproepen door het genereren van 1500 kHz toon. Op de afstandsbediening wordt de hoorn of koptelefoon aangesloten. Verwijder wel de batterijen als de afstandsbediening niet wordt gebruikt.

De “control” unit kan met een houder bovenop de ontvanger of zend/ontvanger worden vast gemaakt.

Enige probleem wat men tegenkomt bij de afstandsbediening is eigenlijk vervuilde batterijcontacten.

Ik heb nu wat mij betreft alles compleet rondom de SEM35, SEM25 en EM25. En ik heb in ieder geval de afgelopen jaren dat ik dit in bezit heb er veel mee geëxperimenteerd. Ik het dit materiaal twee keer naar evenementen meegenomen voor demonstraties. Het levert in ieder geval leuke verhalen op met bezoekers van evenementen.

Met dank aan J. van Schaik PA1JVS
E-mail: pa1jvs@veron.nl
Website: https://www.jvanschaikconsultancy.nl/
Virtueel Radio en TV museum Lekkerkerk: https://www.jvanschaikconsultancy.nl/radiomuseum/