Het is weer die tijd van het jaar dat de Perseïden zich aan ons laten zien

Het is weer de tijd van het jaar dat de Perseïden zich laten zien, de meteorenzwerm die elk jaar langs de aarde scheert.

De meteorenzwerm Perseïden bereikt op woensdag 12 augustus 2026 wellicht zijn maximum. Samen met de zonsverduistering.

Tijdens de zomer in het noordelijk halfrond trekt de aarde door de Perseïden-meteorenzwerm, dit is een wolk van stofdeeltjes achtergelaten door de komeet Swift-Tuttle.

De naam Perseïden is afgeleid van het sterrenbeeld Perseus dat rond middernacht aan de noordoostelijke sterrenhemel te vinden is. De meteorenzwerm heeft zijn oorsprong schijnbaar in dit sterrenbeeld. Vele stofdeeltjes komen dan in botsing met de dampkring van de aarde en veroorzaken kortstondig een lichtstreep aan de hemel. Dit verschijnsel noemen we een vallende ster of meteoor. De komeet Swift-Tuttle heeft een omlooptijd van ongeveer 133 jaar. De laatste keer dat zij te zien was, gebeurde dit in 1992.

Drukke tijden dus voor veel radioamateurs. Elk jaar zijn er half augustus opvallend veel ‘vallende sterren’ te zien. Dit zijn kleine lichtflitsen aan de hemel. Dit is dus allemaal te danken aan de komeet Swift-Tuttle die tijdens zijn rondgang om de zon voortdurend een spoor van stofdeeltjes achterlaat.

Een meteorietenzwerm is een wolk van stofdeeltjes die is achtergelaten door een komeet

Ieder jaar trekt de aarde door verschillende meteorietenzwermen (ook wel meteorietenregens genoemd), die de namen dragen van de sterrenbeelden waaruit ze ogenschijnlijk tevoorschijn lijken te komen.
Vele stofdeeltjes komen in botsing met de dampkring van de aarde en veroorzaken dan kortstondig een lichtstreep aan de hemel. Omdat dit een publiekelijk schouwspel is, wordt er soms ook in de media melding van gemaakt als een meteorietenregen verwacht wordt. Ze zijn immers goed te voorspellen. Zie bijvoorbeeld deze website.

Elk jaar in augustus kunnen we opnieuw genieten van een van de bekendste meteorenzwermen: de Perseïden. Wanneer de aarde door het spoor van stofdeeltjes trekt dat de komeet 109P/Swift-Tuttle in zijn baan heeft achtergelaten, verschijnen er talloze meteoren aan de nachtelijke hemel.

Voor liefhebbers van sterrenkunde zijn de Perseïden een prachtig schouwspel. Maar ook voor radioamateurs is deze periode bijzonder interessant. De kleine stofdeeltjes die in de atmosfeer verbranden, kunnen namelijk niet alleen lichtflitsen veroorzaken, maar ook tijdelijk radiosignalen reflecteren. Dit verschijnsel kennen we als meteorscatter. Zie bijvoorbeeld deze website.

Van lichtspoor naar radiospoor

Wanneer een meteoroïde met hoge snelheid de aardatmosfeer binnendringt, ontstaat op grote hoogte een kortstondig geïoniseerd spoor. Dat spoor blijft meestal slechts een fractie van een seconde tot enkele seconden bestaan.

Voor radiosignalen op VHF en hogere frequenties kan zo’n geïoniseerd spoor echter tijdelijk functioneren als een soort spiegel. Een radiosignaal dat normaal niet rechtstreeks over de horizon kan worden ontvangen, kan daardoor toch het ontvangende station bereiken. Het bijzondere is dat de verbinding soms maar enkele tientallen milliseconden duurt, terwijl tijdens een grotere meteorische reflectie gedurende enkele seconden een veel sterker signaal kan worden ontvangen.

Voor radioamateurs is dat voldoende om korte berichten, digitale signalen of zelfs een QSO in CW uit te wisselen. Wanneer de meteorieten verbranden in de aardatmosfeer creëren ze een spoor van geïoniseerde deeltjes in de E-laag, dit op een hoogte tussen 80 km en 120 km. Deze ionisatie kan enkele seconden aanhouden en zeer intens zijn waardoor ze uiterst geschikt is om radiogolven te reflecteren. Omdat deze tijd zeer kort is kunnen echter vaak weinig gegevens worden uitgewisseld. Er zijn meestal meerdere reflecties nodig om een volledige radioverbinding te maken.

De frequenties die gereflecteerd kunnen worden hangen van die intensiteit af en zijn meestal hoger dan 30 MHz. De afstand waarover de radiocommunicatie mogelijk is (tussen 800 en 2500 kilometer) wordt bepaald door de hoogte waarop de ionisatie optreedt en ook door de hoek waaronder de meteoren de atmosfeer binnenkomen. Meestal zijn vooral de 6 meter en 4 meter band interessant om radioverbindingen te maken via meteor burst-communicatie.

De Perseïden: ideaal voor meteorscatter

De Perseïden zijn bijzonder interessant omdat ze ieder jaar terugkeren en gedurende meerdere weken actief zijn. Het maximum valt doorgaans rond 12 en 13 augustus. In 2026 is de periode opnieuw interessant voor radioamateurs want de activiteit begon al eerder in augustus en loopt nog enige tijd door na het maximum.

De radiant — het punt aan de hemel waaruit de meteoren schijnbaar afkomstig zijn — bevindt zich in het sterrenbeeld Perseus. Vandaar de naam Perseïden. De aarde beweegt daarbij door het stofspoor van Swift-Tuttle en komt zo voortdurend nieuwe deeltjes tegen.

Meteorscatter op 50 MHz en 144 MHz

Meteorscatter wordt vooral gebruikt op 50 MHz (6 meter) en 144 MHz (2 meter). Op deze frequenties kunnen de geïoniseerde meteorensporen uitstekend worden benut voor verbindingen over afstanden die met gewone VHF-propagatie niet mogelijk zijn. Afstanden van enkele honderden kilometers zijn normaal, maar onder gunstige omstandigheden zijn aanzienlijk grotere afstanden mogelijk. Een bijzonder aspect van meteorscatter is dat je niet noodzakelijk op het exacte maximum van een meteorenzwerm hoeft te wachten want ook buiten het maximum zijn er voldoende meteoren om interessante verbindingen te maken.

Digitale technieken maken het gemakkelijker

Waar meteorscatter vroeger vooral met CW werd bedreven, hebben moderne digitale technieken de hobby veel toegankelijker gemaakt. Programma’s zoals MSK144 binnen de WSJT-X-software zijn speciaal ontwikkeld voor snelle meteorscatterverbindingen. Een populaire vorm van transmissie is het computerprogramma dat bekend is onder radioamateurs als WSJT. Ontwikkeld voor amateurradiogebruik door Joe Taylor K1JT en expliciet geschreven voor meteoorverstrooiingscommunicatie. Het computerprogramma vereist alleen het gebruik van een computergeluidskaart en een interfacebox om ervoor te zorgen dat de juiste signaalniveaus aan de ingang van de transceiver en de computergeluidskaart worden gepresenteerd. WSJT is aldus ideaal voor gebruik binnen amateurradio omdat er weinig apparatuur nodig is voor het maken van mooie QSO’s.

Het programma WSJT bevat verschillende bedrijfsmodes. De mode die het meest wordt gebruikt voor meteoorverstrooiingscommunicatie staat bekend als FSK441. Deze mode maakt gebruik van multi-frequentie shift keying met vier tonen en een datasnelheid van 441 baud. Het systeem is ook zelfsynchroniserend als gevolg van de karaktercodes die in het protocol worden gebruikt.

Al sinds december 2001

De bedrijfsmode FSK441 werd geïntroduceerd in QST magazine’s uitgave van december 2001 “WSJT: New Software for VHF Meteor Scatter Communication”, door Joe Taylor K1JT. Het is een goed artikel dat te vinden is op het QST-archief van de ARRL-website dat beschikbaar is voor leden.

Heden wordt ook de mode MSK144 veel gebruikt. De mode MSK144 heeft als voordeel een betere foutcorrectie te bezitten tegenover FSK441.

Er is een gedetailleerd overzicht van MSK144 in QEX magazine’s uitgave van september/oktober 2017 getiteld “The MSK144 Protocol for Meteor-Scatter Communication”, door Steven Franke K9AN en Joe Taylor K1JT.

Het principe is eenvoudig: beide stations zenden zeer korte digitale berichten uit. Wanneer een meteorenspoor ontstaat, kan het ontvangende station delen van het bericht decoderen. Door verschillende korte fragmenten te combineren kan uiteindelijk een volledig QSO worden opgebouwd. Dit maakt het trouwens mogelijk om ook met relatief bescheiden antennes en vermogens meteorscatterverbindingen te maken.

Luisteren is ook al interessant

Je hoeft overigens niet meteen zelf een meteorscatter-QSO te proberen. Een ontvanger die continu op een geschikte frequentie luistert, kan tijdens een meteorenzwerm al interessante signalen laten horen. Een station dat volledig achter de horizon ligt en dus niet hoorbaar is, kan plotseling enkele seconden duidelijk boven de ruis verschijnen. Dit korte “ping”-effect is een van de meest karakteristieke geluiden van meteorscatter. Met moderne SDR-ontvangers kan dit bovendien mooi zichtbaar worden gemaakt op een watervaldisplay.

De Perseïden en de radioamateur

De Perseïden vormen daarmee een prachtige combinatie van astronomie en radiotechniek. Terwijl mensen ’s nachts naar de hemel kijken om de lichtende meteoren te zien, kunnen radioamateurs tegelijkertijd naar de ether luisteren en proberen de onzichtbare gevolgen van diezelfde meteoren te benutten. Een klein deeltje van een komeet dat op tientallen kilometers hoogte in de atmosfeer verdampt, kan zo gedurende een zeer korte tijd een radiosignaal honderden kilometers verderop hoorbaar maken. Dit blijft dus een fascinerend idee.

Een mooie uitdaging voor augustus

Wie zich eens wil verdiepen in meteorscatter, kan de komende Perseïdenperiode gebruiken om ervaring op te doen. Zet je antenne in de juiste richting, zoek een geschikte frequentie en houd de band in de gaten. Met MSK144 kan zelfs automatisch worden gezocht naar korte reflecties.

En wie liever met de hand werkt, kan uiteraard ook gewoon naar CW-pings luisteren. Misschien verschijnt er tijdens een korte meteorische reflectie wel een station dat normaal onmogelijk te horen is.

De meteoren van de Perseïden zijn helder en snel en hebben nalichtende sporen. Het beste moment om dit jaar Perseïden waar te nemen is dus op 12 en 13 augustus en op een donkere locatie zijn overigens ongeveer drie keer zoveel meteoren te zien als in een dichtbevolkt gebied.

Elk jaar weer…

Elk jaar voert de baan van de aarde ons door dit stofspoor heen, waardoor een deel van die stofdeeltjes in de aardatmosfeer belanden. Mooi en helder weer biedt ’s nachts uitstekende kansen om heel wat vallende sterren te zien.

De Perseïden vormen waarschijnlijk de meest bekende meteorenzwerm, zowel doordat dit één van de rijkste zwermen van het noordelijk halfrond is als door het feit dat het maximum van de zwerm bij ons in de zomervakantie plaatsvindt. De meteoren werden al in het jaar 36 gezien door de Chinezen, maar vreemd genoeg werd pas in 1835 duidelijk dat het hier om een jaarlijkse zwerm ging. De bron van de Perseïden is de komeet Swift-Tuttle met een periode van 133 jaar en rond de perihelia van 1862 en 1992 bijvoorbeeld werd een verhoogde activiteit van de meteoren waargenomen.

Meteoren worden in de volksmond ook wel ‘vallende sterren’ genoemd

In werkelijkheid gaat het dus niet om sterren die vallen, maar om minuscule stukjes steen en gruis die onder hoge snelheden de aardatmosfeer binnenkomen en op ongeveer 80 tot 120 km hoogte verdampen. De lichtflits die we zien is met name de lucht om het steentje heen die aan het gloeien gebracht wordt. Een meteorenzwerm is een verzameling van meteoren die rond dezelfde tijd en in hetzelfde gebied aan de hemel zichtbaar zijn. De meteoren lijken uit één punt aan de hemel te komen, dat we de radiant noemen. Deze beweging wordt veroorzaakt door zowel de beweging van de meteoren zelf als door de baansnelheid van de aarde.

Jaarlijkse meteorietenregens

Op deze site is een overzicht weergegeven met de belangrijkste jaarlijks terugkerende meteorenzwermen en ook hun voornaamste eigenschappen. Zie ook deze website en verder.

De zwermen zijn gesorteerd naar datum. Ze komen ieder jaar rond dezelfde datum voor, doordat de aarde zich op die positie in haar baan om de zon door een wolk met stof en gruis beweegt, vaak achtergelaten door een komeet. Die deeltjes worden meteoroïden genoemd en worden opgeveegd door de aardatmosfeer. Zo wordt half december de Geminiden verwacht, begin januari de Boötiden, in juni de Arietiden, in augustus de Perseïden en in december de Geminiden. Door de hoge snelheid waarmee die stofdeeltjes of meteoren zich door onze atmosfeer bewegen, wordt de lucht ervoor gecomprimeerd en verhit, waardoor deze gaat gloeien. Zo ontstaat een lichtflits, die eigenlijk totaal niets met sterren te maken heeft.

Referenties:

Hier kun je WSJT 10 downloaden om aan de slag te gaan of terug te keren naar FSK441
Volledige lijst met referenties op de WSJT-website.
QST Magazine uitgave van december 2001 “WSJT: Nieuwe software voor VHF Meteor Scatter Communication“, door Joe Taylor, K1JT.
QEX juli/augustus 2017 “The MSK144 Protocol for Meteor-Scatter Communication“, door Steven Franke, K9AN, en Joe Taylor, K1JT.
QST Magazine uitgave van oktober 2017 “Work the World with WSJT-X, Part 1: Operating Capabilities” door Joe Taylor, K1JT.
QST Magazine november 2017 “Work the World with WSJT-X, Part 2: Codes, Modes, and Cooperative Software Development” door Joe Taylor.
“Meteoorverstrooiingscommunicatie met zeer korte pings“, door Mike Hasselbeck, WB2FKO, die FSK144 en MSK144 vergelijkt
Lees ook: Meteor Scatter Propagation: How it Works & Getting on the Air
Skeds worden tegenwoordig vaak afgesproken op www.on4kst.org

Kijk omhoog

De Perseïden herinneren ons er ieder jaar opnieuw aan dat de ruimte en onze atmosfeer voortdurend in beweging zijn.

Voor radioamateurs is augustus daarom meer dan alleen de maand van vallende sterren. Het is ook een uitgelezen moment om te experimenteren met meteorscatter en te ontdekken hoe de resten van een komeet onze radiosignalen tijdelijk een extra weg door de atmosfeer geven.

Dus als je de komende nachten een heldere hemel ziet: kijk omhoog naar de Perseïden, maar vergeet vooral niet ook naar de ether te luisteren.

Wie weet zorgt een klein stukje van komeet Swift-Tuttle wel voor jouw volgende bijzondere QSO.

Veel succes en vooral veel plezier met de Perseïden en meteorscatter!

Bronnen:

Met dank aan Ronny Plovie ON6CQ

Het is weer die tijd van het jaar dat de Perseïden zich aan ons laten zien