Het is weer die tijd van het jaar dat de Perseïden zich laten zien

Het is weer de tijd van het jaar dat de Perseïden zich laten zien, de meteorenzwerm die elk jaar langs de aarde scheert. De meteorenzwerm Perseïden bereikt op woensdag 13 augustus 2025 zijn maximum, dus zet het in je agenda!

De Perseïden-meteorenzwerm kruist altijd tijdens de zomer in het noordelijk halfrond het pad van de aarde. Het is een wolk van stofdeeltjes achtergelaten door de komeet Swift-Tuttle.

De naam Perseïden is afgeleid van het sterrenbeeld Perseus dat rond middernacht aan de noordoostelijke sterrenhemel te vinden is. De meteorenzwerm heeft zijn oorsprong schijnbaar in dit sterrenbeeld.

Vele stofdeeltjes komen in botsing met de dampkring van de aarde en veroorzaken kortstondig een lichtstreep aan de hemel. Dit verschijnsel noemen we een vallende ster of meteoor. De komeet Swift-Tuttle zelf heeft een omlooptijd van ongeveer 133 jaar. De laatste keer was zij te zien in 1992.

Drukke tijden voor radioamateurs

Drukke tijden dus voor veel radioamateurs. De meteoren van de Perseïden zijn helder en snel. En ze hebben nalichtende sporen.

Het beste moment om Perseïden waar te nemen is op 13 augustus rond 4:45 uur. De radiant van de zwerm staat dan ongeveer 68° boven de oostnoordoostelijke horizon.

Door de matige omstandigheden zijn er in onze streken dan vermoedelijk circa 11–18 meteoren per uur van deze zwerm te zien. Op een donkere locatie zijn dan trouwens ongeveer drie keer zoveel meteoren te zien als in een dichtbevolkt gebied.

Stofspoor

De aarde trekt niet alleen jaarlijks door de Perseïden, maar ook door verschillende andere meteorietenzwermen (ook wel meteorietenregens genoemd). En ze dragen de namen van de sterrenbeelden waaruit ze ogenschijnlijk tevoorschijn lijken te komen. Een meteorietenzwerm is dus niets meer en niets minder dan een wolk van stofdeeltjes die is achtergelaten door een komeet.

Vele van die stofdeeltjes komen in botsing met de dampkring van de aarde en veroorzaken dan kortstondig een lichtstreep aan de hemel. In de volksmond wordt dit wel eens een ‘vallende ster’ genoemd. Omdat dit een publiekelijk schouwspel is, wordt er soms ook in de media melding van gemaakt als een meteorietenregen verwacht wordt. Ze zijn immers goed te voorspellen. Zie daarvoor bijvoorbeeld deze website. Mooi en helder weer biedt ’s nachts uitstekende kansen om heel wat vallende sterren te zien.

De Perseïden vormen waarschijnlijk de meest bekende meteorenzwerm. Zowel doordat dit één van de rijkste zwermen van het noordelijk halfrond is als door het feit dat het maximum van de zwerm bij ons in de zomervakantie plaatsvindt. De meteoren werden al in het jaar 36 gezien door de Chinezen. Maar vreemd genoeg werd pas in 1835 duidelijk dat het hier om een jaarlijkse zwerm ging. De bron van de Perseïden is de komeet Swift-Tuttle met een periode van 133 jaar en rond de perihelia van 1862 en 1992 bijvoorbeeld werd een verhoogde activiteit van de meteoren waargenomen.

Swift-Tuttle in 2126 weer te zien

De komeet Swift-Tuttle gaat eens in de 133 jaar door het binnenste zonnestelsel, tussen de zon en Jupiter door. Wij krijgen deze komeet pas weer in 2126 te zien. Dus op dit moment moeten we het doen met het spoor van stof en steentjes dat deze komeet heeft achtergelaten.

De komeetfragmentjes gaan onze dampkring binnen en veroorzaken de spectaculairste meteorenregen van het jaar, de Perseïden. Deze Perseïden zijn in onze regio te zien van 17 juli tot 24 augustus 2025 maar de spectaculaire meteorenzwerm bereikt zijn hoogtepunt in de nacht van 12 op 13 augustus 2025.

De meteoroïden die de Perseïden veroorzaken bevinden zich voornamelijk net buiten de baan van de aarde om de zon. Iedere 12 jaar brengt de planeet Jupiter een aantal van die meteoroïden uit hun baan, waardoor ze in de aardbaan terecht komen en er verhoogde activiteit te zien is. In 2004 bijvoorbeeld resulteerde dit in een scherpe piek van meer dan 150 meteoren per uur.

Merk op dat wanneer een scherpe piek bij ons overdag plaatsvindt, er natuurlijk niets van de zien is. Het is het aan te raden om de nacht voor het maximum ook goed in de gaten te houden.

Meteoren worden in de volksmond ook wel ‘vallende sterren’ genoemd

In werkelijkheid gaat het vanzelfsprekend niet om sterren die vallen, maar zoals gezegd om minuscule stukjes steen en gruis die onder hoge snelheden de aardatmosfeer binnenkomen en op ongeveer 80 tot 120 km hoogte verdampen. De lichtflits die we zien is met name de lucht om het steentje heen die aan het gloeien gebracht wordt.

Een meteorenzwerm is een verzameling van meteoren die rond dezelfde tijd en in hetzelfde gebied aan de hemel zichtbaar zijn. De meteoren lijken uit één punt aan de hemel te komen, dat we de radiant noemen. Deze beweging wordt veroorzaakt door zowel de beweging van de meteoren zelf als door de baansnelheid van de aarde.

Jaarlijkse meteorietenregens

Op deze site is een overzicht weergegeven met de belangrijkste jaarlijks terugkerende meteorenzwermen voor het jaar 2025, en hun voornaamste eigenschappen. Zie ook deze website en verder.

De zwermen zijn gesorteerd naar datum. Ze komen ieder jaar rond dezelfde datum voor, doordat de aarde zich op die positie in haar baan om de zon door de wolk met stof en gruis beweegt. Die deeltjes worden meteoroïden genoemd en worden opgeveegd door de aardatmosfeer. Zo wordt half december de Geminiden verwacht, begin januari de Boötiden, in juni de Arietiden, in augustus de Perseïden en in december de Geminiden. Door de hoge snelheid waarmee die stofdeeltjes of meteoren zich door onze atmosfeer bewegen, wordt de lucht ervoor gecomprimeerd en verhit, waardoor deze gaat gloeien. Zo ontstaat een lichtflits, die eigenlijk totaal niets met sterren te maken heeft.

De Perseïden

De meteorenzwerm Perseïden geeft dus weer acte de présence. Hoogdagen dus voor de fanaten van meteor burst-communicatie. Meteor burst-communicatie of ook wel meteoorverstrooiingscommunicatie genaamd is een radiovoortplantingsmode die de geïoniseerde sporen van meteoren gebruikt tijdens het binnendringen van de atmosfeer om communicatiewegen tot stand te brengen tussen radiostations die tot soms 2500 kilometer uit elkaar liggen.

Geïoniseerde deeltjes in de E-laag

Wanneer de meteorieten verbranden in de aardatmosfeer creëren ze een spoor van geïoniseerde deeltjes in de E-laag, dit op een hoogte tussen 80 km en 120 km. Deze ionisatie kan enkele seconden aanhouden en zeer intens zijn waardoor ze uiterst geschikt is om radiogolven te reflecteren. Omdat deze tijd zeer kort is kunnen echter vaak weinig gegevens worden uitgewisseld. Er zijn meestal meerdere reflecties nodig om een volledige radioverbinding te maken.

De frequenties die gereflecteerd kunnen worden hangen van die intensiteit af en zijn meestal hoger dan 30 MHz. De afstand waarover de radiocommunicatie mogelijk is (tussen 800 en 2500 kilometer) wordt bepaald door de hoogte waarop de ionisatie optreedt en ook door de hoek waaronder de meteoren de atmosfeer binnenkomen. Meestal zijn vooral de 6 meter en 4 meter band interessant om radioverbindingen te maken via meteor burst-communicatie.  Op 2 meter zijn er ook wel soms goede mogelijkheden.

In de jaren 1970 begon men QSO’s te maken via meteor burst-communicatie door middel van snelle CW. De ontvangen signalen werden dan opgenomen met een bandrecorder en daarna langzaam weer afgespeeld. Skeds maken werd in de 20 meter band gedaan. Met het beschikbaar komen van programma’s voor digitale communicatie wordt geen CW meer gebruikt. Ontwikkelingen hierin volgen elkaar snel op.

Gunstige omstandigheden

Een populaire vorm van transmissie is het computerprogramma dat bekend is onder radioamateurs als WSJT. Ontwikkeld voor amateurradiogebruik door Joe Taylor K1JT en expliciet geschreven voor meteoorverstrooiingscommunicatie. Het computerprogramma vereist alleen het gebruik van een computergeluidskaart en een interfacebox om ervoor te zorgen dat de juiste signaalniveaus aan de ingang van de transceiver en de computergeluidskaart worden gepresenteerd. WSJT is aldus ideaal voor gebruik binnen amateurradio omdat er weinig nieuwe apparatuur nodig is.

Het programma WSJT bevat verschillende bedrijfsmodes. De mode die het meest wordt gebruikt voor meteoorverstrooiingscommunicatie staat bekend als FSK441. Deze mode maakt gebruik van multi-frequentie shift keying met vier tonen en een datasnelheid van 441 baud. Het systeem is ook zelfsynchroniserend als gevolg van de karaktercodes die in het protocol worden gebruikt.

De bedrijfsmode FSK441 werd geïntroduceerd in QST magazine’s uitgave van december 2001 “WSJT: New Software for VHF Meteor Scatter Communication”, door Joe Taylor K1JT. Het is een goed artikel dat te vinden is op het QST-archief van de ARRL-website dat beschikbaar is voor leden.

Heden wordt ook de mode MSK144 veel gebruikt. De mode MSK144 heeft als voordeel een betere foutcorrectie te bezitten tegenover FSK441. Er is een gedetailleerd overzicht van MSK144 in QEX magazine’s uitgave van september/oktober 2017 getiteld “The MSK144 Protocol for Meteor-Scatter Communication”, door Steven Franke K9AN en Joe Taylor K1JT.

Referenties

• Hier kun je WSJT 10 downloaden om aan de slag te gaan of terug te keren naar FSK441.
• Volledige lijst met referenties op de WSJT-website.
• QST Magazine uitgave van december 2001 “WSJT: Nieuwe software voor VHF Meteor Scatter Communication“, door Joe Taylor, K1JT.
• QEX juli/augustus 2017 “The MSK144 Protocol for Meteor-Scatter Communication“, door Steven Franke, K9AN, en Joe Taylor, K1JT.
• QST Magazine uitgave van oktober 2017 “Work the World with WSJT-X, Part 1: Operating Capabilities” door Joe Taylor, K1JT.
• QST Magazine november 2017 “Work the World with WSJT-X, Part 2: Codes, Modes, and Cooperative Software Development” door Joe Taylor.
• “Meteoorverstrooiingscommunicatie met zeer korte pings”, door Mike Hasselbeck, WB2FKO, die FSK144 en MSK144 vergelijkt.
• Lees ook: Meteor Scatter Propagation: How it Works & Getting on the Air
• Skeds worden tegenwoordig vaak afgesproken op www.on4kst.org

Bronnen

• https://hemel.waarnemen.com/meteoorzwermen/Perseiden_2025.html
• https://starwalk.space/nl/news/all-you-need-to-know-about-the-perseids

Met dank aan Ronny Plovie ON6CQ