Propagatienieuws - week 51 2025

Deze week in Propagatienieuws:

Propagatienieuws wordt samengesteld door Tom Koeken (PC5D).

HF

Op 6 december, vond rond 2030 UTC een M-vlam met een kracht van 8,12 plaats. De meesten zullen wel weten dat hierbij eerst röntgen- en UV-straling ontstaat, die aan de dagzijde van de aarde onmiddellijk leidt tot een activering van de D-laag en daarmee tot een demping van de radiogolfverspreiding in het lagere kortegolfbereik. Daarnaast wordt een gigantische wolk van geladen deeltjes, een zogenaamde plasmwolk (voornamelijk elektronen), de ruimte in geslingerd, ook wel bekend als coronale massa-uitstoot (Engels: CME). Als deze wolk op de aarde is gericht, bereikt hij ons na ongeveer 24 tot 72 uur en leidt hij tot geomagnetische activiteit en tot aurora/noorderlicht. Daarnaast veroorzaakt een zonnevlam, oftewel een zonne-uitbarsting, vaak ook een “Solar Proton Event” (SPE), een protonenregen: hoogenergetische protonen worden rechtstreeks van de zon weggeslingerd en kunnen met een snelheid tot 20 % van de lichtsnelheid reizen. Deze protonenregen bereikte rond 22.30 UTC de aarde, dus slechts twee uur na de uitbarsting. Protonen worden afgebogen door het aardmagnetisch veld en stromen vooral in de poolgebieden binnen. Ze dempen de radiolijnen die over de poolgebieden lopen en kunnen elektronische systemen beïnvloeden en afzonderlijke data bits in computers veranderen (zoals onlangs gevreesd bij de Airbus A320).

De krachtige zonnevlam op 6 december uit een cluster van complexe actieve gebieden, leidde tot de verwachting dat er meer krachtige zonnevlammen zouden komen, en daarmee ook hevige magnetische stormen op aarde. Maar tot halverwege de week gebeurde er eerst vrij weinig. We hadden de afgelopen week wel meer dan tien kleinere zonnevlammen van klasse M, wat laat zien dat de voorspelling van verstoorde omstandigheden in het dalende deel van de zonnecyclus nog steeds klopt.
Het magnetisch veld was aangenaam rustig en de zonnewinden waaiden met 350 km/s, wat binnen het normale bereik ligt. Woensdagavond was er echter negen uur lang onrust, met een k-index tot 6. Uit Noord-Europa en de noordelijke staten van de VS werd noorderlicht gemeld toen twee van de vier verwachte plasmawolken kort na elkaar arriveerden. Verdere CME-invloeden veroorzaakten aan het einde van de week aanhoudende onrust met stormachtige fasen.
De actieve gebieden op de zon verplaatsen zich ondertussen geleidelijk naar de achterkant van de zon. Daarmee zet de trend van een afnemende zonneflux zich voort: op 4 december bedroeg deze nog 220, op vrijdag was deze al gedaald naar 135. Nieuwe gebieden worden pas halverwege de week verwacht, dus de komende dagen zal de activiteit eerder gematigd zijn, met een flux rond de 120-130.

Tip: op de website van ursi.org staat enkele wetenschappelijke publicaties:
“Response of the Low-Latitude Ionosphere to the May 10, 2024, Superstorm OverAscension Island” https://doi.org/10.46620/25-0003 en “Whistler-Mode Wave Duct Propagation Caused by Ultralow Frequency (ULF) Wave: Ray-Tracing Simulations and Cluster Observations” https://doi.org/10.46620/25-0019

HF-vooruitzichten

In het weekend wordt eerst snelle wind uit een coronaal gat verwacht waarbij de Kp zaterdag kort boven de 4 kan uitkomen. De komende dagen zal de geomagnetische activiteit overwegend rustig tot onstabiel zijn. De vrij hoge zonneactiviteit heeft de afgelopen dagen de middag MUF boven Midden-Europa doen stijgen tot boven de 40 MHz, alleen na de magnetische storm was deze aanzienlijk lager. De waarden blijven ’s middags de 30 MHz-grens bereiken. In de nacht daalt de MUF snel tot ongeveer 7 MHz. De foF2, de zogenaamde kritische frequentie, daalt tijdelijk tot onder 3 MHz. Hierdoor ontstaat zelfs op de 80 m-band een “dode zone”, wat typisch is voor de laatste dagen van het jaar.

VHF en EME

Tropo

Dit weekend ligt Nederland aan de rand van een hogedrukgebied dat wegtrekt over de Balkan. Voor tropo levert het dit weekend nog een smalle band op met redelijke condities tussen Noord-Duitsland en Normandië. De huidige periode van onstabiel weer zal tot Kerstmis de drijvende kracht blijven achter de weersomstandigheden met later in de week weer lagedrukgebieden en daarmee kansen op regenscatter op de GHz-banden.

Sporadische-E

Deze week geen info.

Aurora

Voor Aurora was er eerder in de week een snel ingetrokken waarschuwing voor een G3 storm. Pas op vrijdag was de Kp index hoog genoeg voor een reeks Auroraspots op 6, 4 en 2m in het DX cluster. Het blijft een kwestie van de meetwaarden en banden goed in de gaten houden.
Tot slot nog een herinnering dat deze winterperiode, van half december tot half januari, verrassend effectieve sporadische E kan opleveren. Dit is waarschijnlijk het gemakkelijkst te zien door de grafieken op propquest.co.uk te bekijken om te zien of de foEs-curve scherpe pieken vertoont. De 10- en 6m-banden zijn waarschijnlijk de banden die het meest waarschijnlijk tekenen van activiteit vertonen tijdens deze wintergebeurtenissen, maar het is zeker de moeite waard om te controleren of de grafieken veelbelovende tekenen vertonen.

Meteoorscatter

Meer mogelijkheden biedt meteorscatter doordat de Geminiden in de nacht van zaterdag op zondag hun hoogtepunt bereiken. Het is een van de drukste buien van het jaar, met een piek van 120 per uur, dus er zouden volop kansen moeten zijn en het is de moeite waard om dit in de week voor en na het hoogtepunt te verkennen. Rond 02:30 ’s nachts staat het punt waar de sterren vandaan vallen, de radiant, het hoogst aan de horizon. Dan is de meteorenactiviteit het hoogst, maar gedurende de hele nacht schieten tientallen vallende sterren aan de hemel voorbij.

EME

Voor EME-operators werd de declinatie van de maan op vrijdag 12 december negatief, wat betekent dat de maanvensters korter worden en de piekhoogte afneemt. We zijn voorbij het perigeum voor deze maand, dus de padverliezen nemen toe. De ruis op 144 MHz begint laag, maar neemt toe tot hoog op vrijdag 19 december, wanneer de zon en de maan dicht bij elkaar staan aan de hemel.

Over zonnefluxindex, zonnevlekkengetal en Kp-index

De zonnefluxindex (SFI) is een maat voor de ionisatiegraad van de ionosfeer. De SFI heeft een waardenbereik van 50 tot 300. Lage waarden signaleren doorgaans slechte of matige HF-condities en hoge juist goede (een hoge MUF). Tijdens de piek van een zonnevlekkencyclus meten we waarden van meer dan 200, met kortdurende uitschieters naar 300.

Het zonnevlekkengetal is een maat voor de activiteit van de zon. Ook nu geldt, hoe hoger de waarde, des te gunstiger voor de HF-propagatie (op hogere banden). De zonneactiviteit kan als volgt ingedeeld worden aan de hand van het zonnevlekkengetal: laag: 0-30, gematigd: 30-60, hoog: 60-90, zeer hoog: 90-120, intensief: > 120.

De Kp-index is een maat voor de magnetische fluctuaties in de ionosfeer. Lage waarden zijn gunstig voor de HF-propagatie. Vanaf een waarde van 2 beginnen HF-condities te degraderen. Boven de 5 is er sprake van ernstige verstoring en vanaf 7 kunnen zelfs radio-blackouts voorkomen, waarbij HF-communicatie volledig uitvalt. Bij hogere Kp-indexwaarden (vanaf ongeveer 3) neemt de kans op aurora overigens toe.

De beste HF-condities op de hogere banden zijn dus te verwachten bij een hoge zonnefluxindex, een hoog zonnevlekkengetal en een lage Kp-index.

Over maximaal bruikbare frequentie (MUF) en kritische frequentie

De maximaal bruikbare frequentie (MUF) is de frequentie waarbij de verwachting is dat radiosignalen nog zullen reflecteren tegen de ionosfeer. Voor paden korter dan 3000 km zal de MUF lager zijn omdat de opstralingshoek steiler is, waardoor radiosignalen makkelijker door de ionosfeer heen dringen.

De frequentie waarbij nog reflectie optreedt terwijl de opstralingshoek 90 graden is (verticaal), heet de kritische frequentie.

Tom PC5D stelt het propagatienieuws samen. Bij de samenstelling maakt hij onder andere gebruik van de voor Nederland relevante informatie uit de volgende bronnen: het wekelijkse RSGB Propagation News, DX Info Centre, HF-Referat DARC, Poollicht.be, Make More Miles on VHF, Met Office en NOAA. Propagatienieuws maakt ook deel uit van het radiojournaal van de Zuid-Limburgse zondagochtendronde. De audio-opname van deze ronde is terug te luisteren op a22.veron.nl.

Propagatienieuws – week 51 2025