Propquest weer online na cyberaanval
De bekende Propquest-grafieken zijn gelukkig inmiddels weer beschikbaar voor radioamateurs.
Na een langere periode van uitval als gevolg van een cyberaanval is de dienst opnieuw online.
De komende weken staan bovendien nog enkele aanpassingen gepland, dus hou de site goed in de gaten.
Wat is Propquest eigenlijk?
Propquest is een handige informatiebron voor wie de actuele ionosferische omstandigheden wil beoordelen. De dienst maakt het mogelijk om vrijwel in realtime te zien welke frequenties goede propagatiemogelijkheden bieden en wat daar de oorzaak van is.
In plaats van uitsluitend te vertrouwen op modelvoorspellingen, gebruikt Propquest metingen uit Europese ionogrammen. Deze worden verwerkt tot praktische parameters zoals foF2, MUF en D-laagabsorptie. Daarmee kunnen radioamateurs beter inschatten welke banden op dat moment bruikbaar zijn.
Zo is bijvoorbeeld snel te zien of 80 en 40 meter geschikt zijn voor regionaal verkeer, terwijl 20 en 15 meter mogelijkheden bieden voor middellange afstanden. Ook kan zichtbaar worden wanneer 10 meter een interessant DX-window opent. De MUF-weergave voor verschillende afstanden, van ongeveer 100 tot 3000 kilometer, is nog in ontwikkeling maar kan helpen bij het kiezen van de meest geschikte band.
Bijzonder nuttig is de combinatie van de foF2-curve en D-laagabsorptie. Daarmee wordt niet alleen zichtbaar dát een band minder goed werkt, maar ook waarom. Een frequentie kan bijvoorbeeld ogenschijnlijk ‘dood’ zijn terwijl de MUF hoog genoeg is, omdat absorptie in de D-laag het signaal sterk verzwakt.
Voor radioamateurs biedt Propquest daarmee een praktisch hulpmiddel om propagatie sneller te beoordelen en minder tijd te verliezen met het uitproberen van verschillende banden.
De grafieken zijn te bekijken via www.propquest.org/graphs.
MUF staat voor Maximum Usable Frequency (maximaal bruikbare frequentie)
Het is een begrip uit radio- en kortegolfcommunicatie. De MUF is de hoogste radiofrequentie die op een bepaald moment nog bruikbaar is voor communicatie tussen twee punten via de ionosfeer.
Bijvoorbeeld:
- MUF = 15 MHz
- Een signaal van 12 MHz kan waarschijnlijk nog via de ionosfeer worden ontvangen.
- Een signaal van 18 MHz zal voor die verbinding waarschijnlijk door de ionosfeer heen gaan in plaats van terug naar de aarde te kaatsen.
De MUF verandert voortdurend, onder andere door:
- tijdstip van de dag.
- seizoen.
- zonneactiviteit.
- afstand en richting van de verbinding.
- toestand van de ionosfeer.
De MUF is dus de hoogste frequentie die je voor een bepaalde ionosferische verbinding nog kunt gebruiken en zo is de Maximum Usable Frequency (MUF) bijgevolg vooral belangrijk bij kortegolf- en HF-radio (3–30 MHz), omdat radiogolven daar door de ionosfeer kunnen worden teruggebogen naar de aarde.
Hoe werkt het?
De ionosfeer bestaat uit elektrisch geladen lagen op ongeveer 60–1000 km hoogte. Deze lagen kunnen HF-radiogolven afbuigen.
Bij een bepaalde verbinding heb je grofweg drie situaties:
- Frequentie onder de MUF
- het signaal kan via de ionosfeer naar het ontvangstation komen.
- Frequentie rond de MUF
- de verbinding is mogelijk, maar kan instabiel worden.
- Frequentie boven de MUF
- de radiogolf gaat meestal door de ionosfeer heen en de verbinding via één ionosferische sprong lukt niet meer.
De MUF is niet één vaste frequentie
Een belangrijk punt: er bestaat niet zoiets als “de MUF van vandaag” voor de hele aarde.
De MUF hangt af van de specifieke radioverbinding:
zender → ionosfeer → ontvanger
Een verbinding van België naar IJsland kan bijvoorbeeld een andere MUF hebben dan een verbinding van België naar Japan.
Ook verandert de MUF in de tijd. Overdag is de ionosfeer anders dan ’s nachts en zonneactiviteit heeft een grote invloed.
MUF en kritische frequentie
Een begrip dat vaak samen met MUF wordt gebruikt is de kritische frequentie (foF2).
De kritische frequentie is ongeveer de hoogste frequentie die recht omhoog gezonden kan worden en nog door een bepaalde ionosferische laag naar de aarde wordt teruggekaatst.
Bij een schuine inval kan echter een hogere frequentie worden gebruikt. Daarom is:
MUF > kritische frequentie
De relatie wordt vaak beschreven met de secansregel, en dit is een natuurkundige wet uit de radiocommunicatie die de relatie beschrijft tussen de Maximum Usable Frequency (MUF) voor radiogolven die schuin de ionosfeer raken en de kritieke frequentie bij loodrechte inval.
Met behulp van deze secansregel is de samenhang tussen de volgende variabelen te bepalen:
- De kritieke frequentie. Dit is de maximale frequentie die verticaal (loodrecht) omhoog kan worden gestuurd en toch nog wordt teruggekaatst door de ionosfeer naar de aarde.
- De hoek van inval. Dit is de hoek waaronder de radiogolf de ionosfeer raakt, gemeten ten opzichte van de denkbeeldige loodlijn op dat punt in de ionosfeer.
- En de secans van de invalshoek.
Wat betekent dit in de praktijk?
De ionosfeer is een laag met geladen deeltjes hoog in de atmosfeer die radiogolven kan terugkaatsen, waardoor radioverbindingen over grote afstanden mogelijk zijn.
Wanneer je een radiogolf schuin de ionosfeer in stuurt (in plaats van recht omhoog), legt de golf een langere weg door de ionosfeer af. Omdat de golf de ionosfeer onder een hoek raakt, is er minder elektronendichtheid nodig om de golf terug te buigen naar de aarde. Hierdoor kan er voor communicatie over de horizon een hogere frequentie (de MUF) worden gebruikt dan de kritieke frequentie.
Hoe schuiner de golf de ionosfeer raakt, des te hoger is de maximaal bruikbare frequentie (MUF).
Invloed van de zon
De MUF wordt sterk beïnvloed door de zon. Bij hoge zonneactiviteit is de ionisatie van de ionosfeer doorgaans groter. Daardoor kunnen vaak hogere HF-frequenties worden gebruikt. Daarom zijn bijvoorbeeld 10 meter (28 MHz) en sommige hogere HF-banden sterk afhankelijk van de zonneactiviteit, terwijl lagere banden zoals 80 m (3,5 MHz) veel minder afhankelijk zijn van een hoge MUF. Lees ook deze pagina eens.
MUF betekent niet “beste frequentie“
Dit is een veelgemaakte fout. De MUF is de bovengrens, niet automatisch de beste werkfrequentie. Als de MUF bijvoorbeeld 14 MHz is, betekent dat niet dat 14 MHz de meest betrouwbare keuze is. In de praktijk kiest men vaak een frequentie onder de MUF om een veiligheidsmarge te hebben. Daarbij wordt ook gekeken naar de LUF (Lowest Usable Frequency).
Je krijgt dan ongeveer:
LUF ← bruikbaar gebied → MUF
Onder de LUF is het signaal bijvoorbeeld te zwak door absorptie en boven de MUF werkt de ionosferische propagatie niet meer goed.
Een handige manier om het te onthouden
Denk aan een soort “venster”:
- LUF = te laag → signaal wordt te sterk verzwakt
- MUF = te hoog → signaal gaat door de ionosfeer heen
- tussen LUF en MUF = gebied waarin de radioverbinding mogelijk is
En er bestaat ook nog de FOT (Frequency of Optimum Transmission). Die ligt doorgaans onder de MUF en wordt gebruikt als een meer betrouwbare werkfrequentie.
Met dank aan Ronny Plovie ON6CQ
Naschrift van onze eigen propagatie-expert Tom Koeken PC5D
Het ionogram waarmee de MUF onder andere in het Dourbes wordt bepaald, is een momentopname en geldt formeel alleen boven Dourbes in België.
Naar het zuiden en in de richting waar de zon hoger aan de hemel staat is de MUF hoger in het algemeen hoger; noordelijker en waar de zon lager aan de hemel staat is de MUF meestal lager.
VERON
