Totale zonsverduistering biedt unieke kansen voor de wetenschap

Op 12 augustus 2026 richten niet alleen miljoenen liefhebbers, maar ook wetenschappers van over de hele wereld hun blik naar de hemel. De totale zonsverduistering, die zichtbaar zal zijn in een smalle strook over Groenland, IJsland en Noord-Spanje, duurt op sommige plaatsen slechts 2 minuten en 18 seconden.

Toch volstaat die korte tijd om waardevolle wetenschappelijke gegevens te verzamelen die onder normale omstandigheden onmogelijk te verkrijgen zijn.

Een zeldzaam natuurverschijnsel

Tijdens een totale zonsverduistering schuift de maan precies voor de zon, waardoor het felle zonlicht volledig wordt afgeschermd. Plots wordt de mysterieuze zonnecorona, de buitenste atmosfeer van de zon, zichtbaar. Net dat maakt een zonsverduistering zo bijzonder voor onderzoekers. Lees er alles over op deze website.

Hoewel de corona miljoenen kilometers ver de ruimte in reikt en temperaturen van meer dan een miljoen graden bereikt, is ze normaal gesproken onzichtbaar. Het intense licht van de zonneschijf is namelijk ongeveer één miljoen keer helderder dan de corona en overschijnt elk detail. Alleen tijdens een totale zonsverduistering ontstaat een natuurlijk “scherm” dat deze verborgen buitenlaag zichtbaar maakt. Lees deze webpagina voor wat achtergronden.

Het start in Reykjavík

In Reykjavík begint de totale verduistering om 17.48 uur en duurt die iets meer dan een minuut. Het is de eerste keer sinds 1954 dat IJsland een totale zonsverduistering te zien krijgt. De volgende staat pas weer in 2196 op de planning.

Nadat de totale zonsverduistering de westkust van IJsland heeft aangedaan, steekt zij opnieuw de oceaan over. Kort voor 20.30 uur lokale tijd bereikt de schaduw het vasteland in Noord-Spanje. De verduistering trekt een streep van de noordoostelijke hoek van Portugal tot aan de Balearen, voor de oostkust van Spanje. Daarna zit het spektakel erop.

Op 12 augustus 2026 richt de aandacht van astronomen, radioamateurs, amateursterrenkundigen én nieuwsgierige natuurliefhebbers zich op de hemel. Die dag schuift de maan precies tussen de aarde en de zon, waardoor in een deel van Europa een totale zonsverduistering te zien zal zijn. Voor waarnemers in Nederland en België blijft het bij een gedeeltelijke verduistering, maar ook dat belooft een indrukwekkend schouwspel te worden.

Wat is een zonsverduistering?

Een zonsverduistering ontstaat wanneer de maan tijdens haar baan om de aarde precies tussen de aarde en de zon komt te staan. Omdat de maan vanaf de aarde vrijwel even groot lijkt als de zon, kan zij de zonneschijf geheel of gedeeltelijk afdekken.

Afhankelijk van de plaats waar je je bevindt, zie je een totale of een gedeeltelijke zonsverduistering. Slechts in een relatief smalle strook op aarde wordt de zon volledig bedekt. Buiten die strook lijkt het alsof de maan een steeds grotere hap uit de zon neemt.

Waar is de totale verduistering zichtbaar?

De schaduw van de maan begint haar reis boven Rusland en trekt vervolgens over de Noordelijke IJszee richting Groenland. Daarna bereikt zij IJsland, waar de inwoners voor het eerst sinds 1954 opnieuw een totale zonsverduistering kunnen bewonderen. De volgende kans laat daar zelfs wachten tot 2196.

Vervolgens steekt de schaduw opnieuw de Atlantische Oceaan over en bereikt zij het noorden van Spanje. Ook een deel van Portugal en de Balearen liggen in het pad van de totaliteit. De maanschaduw beweegt daarbij met een indrukwekkende snelheid van meer dan 3400 kilometer per uur.

Voor wie bereid is te reizen, behoren IJsland en Noord-Spanje tot de meest aantrekkelijke bestemmingen om dit zeldzame natuurverschijnsel volledig te beleven.

NASA kiest voor onderzoek vanuit de stratosfeer

Om maximaal gebruik te maken van dit zeldzame moment zal NASA een speciaal uitgerust WB-57-onderzoeksvliegtuig boven IJsland inzetten. Het vliegtuig vliegt op een hoogte van ongeveer 15 kilometer, ruim boven de meeste wolken en waterdamp in de atmosfeer.

Dankzij die ideale positie kunnen de instrumenten aan boord de zonnecorona observeren in verschillende golflengten van het licht, waaronder zichtbaar licht, nabij-infrarood en midden-infrarood. Deze metingen helpen onderzoekers om meer inzicht te krijgen in de temperatuur, structuur en dynamiek van de buitenste lagen van de zon.

Volgens een zonnefysicus van het Southwest Research Institute in Texas is een totale zonsverduistering een unieke kans: “De zonneschijf is ongeveer een miljoen keer helderder dan de corona. Alleen wanneer de maan dat felle zonlicht volledig afdekt, kunnen we de corona rechtstreeks bestuderen.”

Meer dan alleen zonneonderzoek

Een totale zonsverduistering levert niet alleen nieuwe kennis op over de zon. Over de hele wereld bereiden onderzoekers experimenten voor om te bestuderen hoe de verduistering invloed heeft op onze planeet.

Zo worden veranderingen gemeten in:

• de temperatuur en luchtdruk in de atmosfeer;
• de samenstelling van de ionosfeer;
• het gedrag van vogels, insecten en andere dieren;
• de verspreiding van radiogolven;
• de reactie van planten op de plotselinge duisternis.

Zelfs radioamateurs kijken met belangstelling uit naar dergelijke verschijnselen, omdat veranderingen in de ionosfeer tijdelijk invloed kunnen hebben op de propagatie van radiosignalen, vooral op de HF-banden.

Heeft de volledige zonsverduistering in augustus invloed op de propagatie van radiogolven?

Wanneer in augustus een volledige zonsverduistering plaatsvindt, kijken miljoenen mensen omhoog om één van de indrukwekkendste natuurverschijnselen te bewonderen. Voor radioamateurs is er echter nog een andere vraag die minstens zo interessant is: heeft een zonsverduistering invloed op de propagatie van radiogolven?

Het antwoord is ja. Al hangt de invloed sterk af van de gebruikte frequentie en de toestand van de ionosfeer op dat moment.

De ionosfeer: onze natuurlijke spiegel

Veel langeafstandsverbindingen op de kortegolf (HF) zijn mogelijk dankzij de ionosfeer, een laag in de bovenste atmosfeer die door de ultraviolette en röntgenstraling van de zon wordt geïoniseerd. Door deze ionisatie kunnen radiogolven worden teruggekaatst naar de aarde, waardoor verbindingen over duizenden kilometers mogelijk zijn.

De ionosfeer bestaat uit verschillende lagen, waaronder de D-, E-, F1- en F2-laag. Vooral de F2-laag, op een hoogte van ongeveer 250 tot 400 kilometer, is van groot belang voor wereldwijde HF-verbindingen. Deze laag blijft ook na zonsondergang vaak nog enige tijd voldoende geïoniseerd om radiosignalen over grote afstanden te reflecteren.

Wat gebeurt er tijdens een zonsverduistering?

Tijdens een volledige zonsverduistering wordt het zonlicht tijdelijk door de maan afgeschermd. Daardoor neemt de hoeveelheid ultraviolette straling die de atmosfeer bereikt gedurende enkele minuten sterk af. De ionosfeer reageert vrijwel direct op deze verandering.

De D-laag verdwijnt relatief snel, omdat deze laag volledig afhankelijk is van directe zonnestraling. Dat heeft een gunstig effect op de lagere HF-banden, zoals 160, 80 en 40 meter. Doordat de D-laag minder radiosignalen absorbeert, kunnen zwakke signalen ineens beter doorkomen en worden verbindingen over grotere afstanden mogelijk.

De F2-laag reageert anders. Door haar grotere hoogte en hogere elektrondichtheid verandert deze laag veel langzamer. Tijdens de verduistering neemt de ionisatie wel af, maar slechts geleidelijk. De maximale bruikbare frequentie (MUF) kan daardoor dalen, waardoor hogere HF-banden zoals 21, 24 en 28 MHz tijdelijk minder goed presteren.

Minder geïoniseerde F2-laag

Juist de F2-laag is verantwoordelijk voor de meeste intercontinentale verbindingen. Tijdens de verduistering wordt deze laag minder sterk aangevuld met vrije elektronen, waardoor de elektrondichtheid afneemt.

Dat betekent echter niet dat de F2-laag plotseling verdwijnt. De levensduur van vrije elektronen op deze hoogte is relatief lang, waardoor de veranderingen meestal geleidelijk verlopen. Toch kunnen radioamateurs tijdens de verduistering verschillende effecten waarnemen:

• een tijdelijke daling van de MUF (Maximum Usable Frequency);
• veranderende openingsrichtingen van DX-paden;
• kortdurend wegvallen van hogere HF-banden;
• juist betere condities op de lagere HF-banden door het verdwijnen van de D-laag;
• onverwachte propagatie-effecten tijdens de overgang van licht naar duisternis en weer terug.

Een natuurlijk laboratorium

Voor ionosfeeronderzoekers vormt een zonsverduistering een unieke gelegenheid om de reactie van de atmosfeer te bestuderen. Omdat het tijdstip en het verloop van de verduistering nauwkeurig bekend zijn, kunnen metingen van ionosondes, GNSS-systemen en radioverbindingen direct worden vergeleken met normale omstandigheden.

Ook radioamateurs leveren hierbij regelmatig een waardevolle bijdrage. Door signaalsterktes, propagatiepaden en verbindingen tijdens de verduistering vast te leggen, ontstaat een schat aan gegevens die wetenschappers helpt de dynamiek van de ionosfeer beter te begrijpen.

Een unieke kans voor experimenten

Voor radioamateurs is een volledige zonsverduistering dan ook veel meer dan een astronomisch spektakel. Het is een zeldzame kans om met eigen apparatuur de invloed van de zon op de ionosfeer in real-time te ervaren.

Wie tijdens de verduistering actief is op de HF-banden, doet er goed aan meerdere frequenties gelijktijdig te monitoren. Juist de combinatie van een afnemende D-laag en een langzaam reagerende F2-laag kan verrassende propagatieverschijnselen opleveren die onder normale omstandigheden nauwelijks voorkomen.

De tijdelijke afname van de ionisatie in de F2-laag laat opnieuw zien hoe nauw de prestaties van onze radiocommunicatie verbonden zijn met de activiteit van de zon. Iedere zonsverduistering biedt daarmee een unieke gelegenheid om de fascinerende wisselwerking tussen de ruimte en de aardse radiocommunicatie van dichtbij te beleven.

Wat gebeurt er tijdens de totaliteit?

Een totale zonsverduistering behoort tot de meest indrukwekkende natuurverschijnselen die vanaf de aarde waarneembaar zijn. Wanneer de zon volledig achter de maan verdwijnt, verandert de dag plotseling in een mysterieuze schemering. De temperatuur kan enkele graden dalen en heldere sterren en planeten worden zichtbaar aan de hemel.

Het absolute hoogtepunt is het verschijnen van de zonnecorona: de ijle, miljoenen graden hete buitenste atmosfeer van de zon. Normaal wordt deze volledig overstemd door het felle zonlicht, maar tijdens de totaliteit verschijnt een prachtige zilverwitte krans rondom de verduisterde zon. Voor veel waarnemers is dit een ervaring die moeilijk in woorden is te vatten en vaak levenslang bijblijft.

Is dit belangrijk voor radioamateurs?

Indirect wel, maar niet omdat een zonsverduistering zelf de radiogolven beïnvloedt. Voor radioamateurs is het een interessante natuurlijke “proefopstelling” om de ionosfeer te bestuderen.

Dit zijn de belangrijkste effecten:

• HF-banden (3–30 MHz): Tijdens een zonsverduistering neemt de UV- en röntgenstraling van de zon tijdelijk af. Daardoor verandert de ionisatie van de ionosfeer, vooral in de D-laag. Die laag veroorzaakt overdag veel absorptie van lagere HF-frequenties (zoals 80 en 40 meter). Tijdens de verduistering kan die absorptie afnemen, waardoor signalen op sommige banden sterker worden en grotere afstanden mogelijk zijn.
• Veranderende propagatie: Op banden zoals 20, 17, 15 en 10 meter kunnen de omstandigheden juist verbeteren of verslechteren, afhankelijk van de lokale tijd, de mate van verduistering en de toestand van de ionosfeer.
• Vergelijkbaar met een snelle zonsondergang: De ionosfeer reageert alsof het lokaal tijdelijk schemer of nacht wordt, maar dan gedurende enkele minuten tot ongeveer een uur. Dat maakt het een unieke gelegenheid om propagatieveranderingen te meten.

Specifiek voor Nederland en België

Voor Nederland en België waar de verduistering slechts gedeeltelijk is:

• De effecten zullen veel kleiner zijn dan in de zone van de totale verduistering.
• Toch kunnen gevoelige metingen (bijvoorbeeld met WSPR, FT8, CW-bakens of Reverse Beacon Network) subtiele veranderingen laten zien.
• Veel radioamateurs en onderzoeksprojecten verzamelen tijdens zulke gebeurtenissen propagatiedata om modellen van de ionosfeer te verbeteren.

Voor amateurs die zich bezighouden met:

• DX’en: mogelijk kleine, tijdelijke veranderingen in propagatie.
• WSPR/FT8: zeer interessant om signaalsterktes en paden te vergelijken vóór, tijdens en na de verduistering.
• VHF/UHF: vrijwel geen direct effect; deze banden zijn veel minder afhankelijk van de ionosfeer.

Voor de gemiddelde radioamateur is een gedeeltelijke zonsverduistering in Nederland of België geen spectaculair radio-evenement, maar voor radioamateurs die geïnteresseerd zijn in HF-propagatie en experimenten is het juist een mooie kans om bijzondere metingen te doen. Tijdens een totale zonsverduistering zijn de effecten op de HF-propagatie doorgaans duidelijker en wetenschappelijk zeer interessant. Lees ook ons eerdere bericht.

Ook voor wetenschappers een bijzondere dag

Niet alleen liefhebbers kijken uit naar deze eclips. Ook professionele onderzoekers benutten totale zonsverduisteringen om de zonnecorona uitgebreid te bestuderen.

Hoewel moderne satellieten de zon voortdurend observeren, biedt een totale eclips nog steeds unieke mogelijkheden. Wetenschappers hopen onder meer meer inzicht te krijgen in de mysterieuze vraag waarom de corona temperaturen bereikt van meer dan één miljoen graden, terwijl het zichtbare oppervlak van de zon ongeveer 5.500 °C bedraagt.

En wat zien wij in Nederland en België?

Vanuit Nederland en België is de totale verduistering helaas niet zichtbaar. Toch kunnen we genieten van een fraaie gedeeltelijke zonsverduistering. Gedurende ruim een uur schuift de maan langzaam voor een deel van de zon langs, waardoor de zon een opvallende sikkelvorm krijgt.

Hoewel het daglicht iets afneemt, zal het niet echt donker worden en blijft de zonnecorona onzichtbaar. Toch is het een uitstekende gelegenheid om dit fascinerende hemelverschijnsel zelf waar te nemen.

Veilig waarnemen is essentieel

Wie de zonsverduistering wil bekijken, moet altijd geschikte oogbescherming gebruiken. Kijk nooit rechtstreeks naar de zon zonder een goedgekeurde eclipsbril of een speciaal zonnefilter voor telescoop of verrekijker. Zelfs tijdens een gedeeltelijke verduistering kan onbeschermd kijken ernstige en blijvende oogschade veroorzaken.

Heb je geen eclipsbril? Dan kun je de verduistering ook veilig bekijken via een eenvoudige gaatjescamera. Door een klein gaatje in een stuk karton of een doos te maken, projecteert de zon haar beeld op een wit vlak. Terwijl de maan voor de zon schuift, zie je de projectie langzaam veranderen van een cirkel in een sikkel. Een eenvoudige maar verrassend effectieve manier om het verschijnsel veilig te volgen. Nooit rechtstreeks naar de zon kijken!

Een mooie gelegenheid om mensen enthousiast te maken

Een zonsverduistering spreekt tot de verbeelding van jong en oud. Voor sterrenwachten, amateurradioverenigingen en astronomische clubs is dit een uitgelezen kans om het publiek kennis te laten maken met wetenschap en techniek.

Veel radioamateurs combineren hun interesse in radiocommunicatie met sterrenkunde en ruimtevaart. Een gezamenlijke waarneemactiviteit, eventueel aangevuld met demonstraties van zonnewaarneming of satellietcommunicatie, kan van 12 augustus 2026 een onvergetelijke dag maken.

Wie de mogelijkheid heeft om naar het pad van de totaliteit af te reizen, zal worden beloond met een van de indrukwekkendste natuurverschijnselen die onze planeet te bieden heeft. Maar ook vanuit Nederland en België is de gedeeltelijke zonsverduistering meer dan de moeite waard. Zet de datum dus alvast in de agenda en bereid je voor op een bijzondere ontmoeting tussen zon, maan en aarde.

Historische betekenis

Totale zonsverduisteringen hebben de wetenschap al vaker vooruit geholpen. Het bekendste voorbeeld dateert uit 1919, toen tijdens een zonsverduistering werd aangetoond dat sterrenlicht afbuigt onder invloed van de zwaartekracht van de zon. Daarmee werd voor het eerst de algemene relativiteitstheorie van Albert Einstein experimenteel bevestigd, een mijlpaal in de geschiedenis van de natuurkunde.

Ook vandaag blijven zonsverduisteringen onderzoekers inspireren. Elke nieuwe eclips biedt de mogelijkheid om modernere meetapparatuur in te zetten en bestaande theorieën verder te verfijnen.

Geen seconde te verliezen

Omdat de totale fase slechts enkele minuten duurt, moet alles tot in de kleinste details worden voorbereid. Camera’s, telescopen, meetinstrumenten en onderzoeksvliegtuigen staan ruim op tijd klaar om elke seconde optimaal te benutten. Lees er meer over op deze website.

Voor wetenschappers is een totale zonsverduistering dan ook veel meer dan een indrukwekkend natuurverschijnsel. Het is een zeldzaam laboratorium in de open lucht, waarin de natuur zelf de omstandigheden creëert voor experimenten die op geen enkele andere manier mogelijk zijn.

Op 12 augustus zal de maan opnieuw even het zonlicht wegnemen. Voor de meeste mensen is dat een onvergetelijk schouwspel. Voor de wetenschap is het vooral een unieke kans om nieuwe geheimen van de zon en onze atmosfeer te ontrafelen.

Met dank aan Ronny Plovie ON6CQ